कोकणातील वाढते वनवणवे : निसर्ग, अर्थव्यवस्था आणि समाजासाठी उभे राहिलेले भीषण संकट

कोकणाचा निसर्ग, त्याची हिरवाई, घाटमाथ्यांचे वनराई आणि सागरी वाऱ्याने झुलणारी झाडे—या सौंदर्याची ओळख देशाला आहे. पण गेल्या काही वर्षांत या सौंदर्याला काळी छाया लाभली आहे. वनवणवे आता कोकणातील दरवर्षीचे वास्तव झाले आहेत, आणि त्यांची तीव्रता वाढतच चालली आहे. भारताच्या जंगलांबाबत प्रसिद्ध होणारे राष्ट्रीय अहवाल स्पष्ट सांगतात की, जरी जंगलाचे एकूण क्षेत्रफळ स्थिर दिसत असले तरी त्यांच्या गुणवत्तेवर वनआगींचा प्रचंड परिणाम होत आहे. २०२३–२४ च्या अग्निसत्रात देशाने हजारो चौरस किलोमीटर जंगलाचे नुकसान पाहिले असून, महाराष्ट्र देशातील सर्वात आगग्रस्त राज्यांपैकी एक ठरले.

वनसर्वेक्षण विभागाच्या उपग्रह आधारित निरीक्षणाने २०२५ च्या सुरुवातीस फक्त तीन महिन्यांत ९७ मोठ्या वनआगी महाराष्ट्रात नोंदवल्या—मागील वर्षाच्या तुलनेत तब्बल तीनपट वाढ. त्याच कालावधीत राज्यभरात जवळपास १,९४१ आग अलर्ट(Fire Alert) नोंदले गेले, ज्यामुळे आगींचा वेग, व्याप्ती आणि वारंवारता किती वाढली आहे हे दिसते. या आकड्यांवरून एक गोष्ट स्पष्ट होते—वनवणवे आता अपवाद राहिले नाहीत; ते एक नवीन आणि धोकादायक पर्यावरणीय नमुना बनत आहेत.

हवामानातील अनियमितता आणि असामान्य तापमानवाढ या संकटाला अधिक भडकावत आहेत. पुणे, रत्नागिरी, रायगड आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील तापमान जानेवारी–फेब्रुवारीतच सामान्यापेक्षा जास्त नोंदले गेले. उदाहरणार्थ, पुण्यात जानेवारी २०२५ मध्ये सरासरी तापमान १.५°C ने जास्त होते, जे उष्णतेमुळे उभ्या राहणाऱ्या अग्निधोक्याचे स्पष्ट निदर्शक आहे. कोरडे गवत, पानगळ आणि उष्णतेने तापलेली लाल माती—यामुळे कोकणातील भूभाग आगीसाठी अत्यंत संवेदनशील होतो.

कोकणातील वणव्यांचे दुसरे आणि सर्वात मोठे कारण म्हणजे मानवी निष्काळजीपणा. वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की भारतातील ९९% वनवणवे मानवी कारणांनीच लागतात—गवत जाळणे, काजू आंब्याच्या बागांतील अवशेष पेटवणे, जंगलात स्वयंपाक करणे, बेपर्वाईने फेकलेल्या सिगारेट किंवा माचीसच्या काड्या यांमुळे अनेकदा प्रचंड आगी उसळतात. कोकणातील डोंगराळ प्रदेश आणि समुद्रकाठचा सतत वाहणारा वारा यामुळे ही आग काही मिनिटांत मैलोनमैल पसरते.

वनवणव्यांचे नुकसान अनेकार्थाने भयानक आहे. झाडे जळतात, पर्यावरणासाठी आवश्यक असलेली जैवविविधता नष्ट होते, जमिनीतील सूक्ष्मजीव मरतात, तर कोकणातील काजू आंब्याच्या बागांना वर्षानुवर्षांचा फटका बसतो. देशातील जंगलांमध्ये २०२४ मध्ये हरवलेल्या नैसर्गिक वृक्षाच्छादनामुळे सुमारे ६७ दशलक्ष टन CO₂ उत्सर्जन झाल्याचा अंदाज आहे—ही संख्या हवामान बदलाला अधिक तीव्र बनवणारी आहे. वनवणव्यांमुळे शेतजमिनींचे मोठे नुकसान होते, गवताळ भाग जळून जनावरांचा चारा संपतो, वीजेच्या तारा जळतात, घरांना धोका वाढतो आणि पर्यटनावर गंभीर परिणाम होतो.

मात्र कोकणाला खरा धोका अधोरेखित करणारी गोष्ट म्हणजे अग्निशमन व्यवस्थेची कमकुवतता. अनेक गावे अजूनही पाहणी मनोरे, कायमस्वरूपी पाण्याचे स्रोत, ग्रामीण फायरलाइन किंवा तत्काळ सतर्कता यंत्रणांपासून वंचित आहेत. डोंगरकड्यांमध्ये आणि जंगलाच्या आतल्या भागात जाणारे रस्ते नसल्याने अग्निशमन दलाला वेळ लागतो. कोकणातील अनेक भागांत नेटवर्कही कमजोर असल्याने माहिती देण्यात उशीर होतो, आणि आगीचा वेग वाढतच जातो. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे आगीवर नियंत्रण मिळवण्याआधीच ती मोठ्या प्रमाणात जंगल आणि शेती जाळून टाकते.

अशा परिस्थितीत उपाययोजना तातडीने आणि स्थानिक पातळीवर सुरू होणे गरजेचे आहे. गावाच्या पातळीवर युवकांचा अग्निसुरक्षा स्वयंसेवी पथक तयार केले तर छोट्या आगी लगेच रोखता येतील. काजू आंब्याच्या बागांभोवती आणि गावाभोवती फायरलाइन तयार करून त्यांची नियमित साफसफाई करणे अत्यावश्यक आहे. पानगळ काळात घरगुती खताच्या रूपात कोरडी पाने वापरण्याची सवय लावल्यास इंधनसाठा कमी होईल.

तंत्रज्ञानाच्या मदतीने देखील मोठा फरक पडू शकतो. छोटे ड्रोन वापरून डोंगरकड्यांवरील धूर, आगीची सुरुवात किंवा संशयास्पद हालचाल तात्काळ ओळखता येऊ शकते. गावपातळीवर सार्वजनिक सायरन, मंदिराचे लाऊडस्पीकर किंवा व्हॉट्सअ‍ॅप आधारित अलर्ट प्रणाली त्वरित सूचना देऊ शकतात. शाळांमध्ये “वनवणवा संरक्षण सप्ताह” राबवून मुलांना आणि पालकांना योग्य माहिती दिल्यास भविष्यातील वनवणवे रोखण्यासाठी मोठे योगदान देता येईल.

आज कोकणाला आवश्यक आहे ती आग लागण्याआधीच संरक्षणाची संस्कृती. वनवणवे हा देशासमोरील हवामान, संसाधने आणि उपजीविकेवर आधारित मोठा प्रश्न आहे. पण तो नियंत्रणात आणणे अशक्य नाही—योग्य नियोजन, संसाधनांची उपलब्धता आणि गाव पातळीवरील सक्रिय सहभाग या तिन्ही घटकांनी मिळून हा धोका मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो.

एका ठिणगीपासून सुरू झालेली आग काही तासांत संपूर्ण वर्षाचे श्रम जाळून खाक करू शकते. त्यामुळेच कोकणाच्या निसर्गाचे संरक्षण ही आज काळाची हाक बनली आहे. आणि ही हाक आज ऐकली नाही तर उद्या उशीर होईल.

– भूषण सु. कदम,
सुरक्षा आणि पर्यावरण शास्त्रातील अभ्यासक
+91 8369 374 381, bhushanskadam@gmail.com